Tuzla Tersaneler Bölgesinde ardı ardına meydana gelen iş kazaları sonucunda gerçekleşen ölümler, konunun kamuoyu gündemine de girmesini sağlamıştır. Soruna yönelik bu farkındalık, çözüm açısından bir olanak olarak da görülebilir. Yeter ki, doğru çözümler tespit edilebilsin! Bu amaçla, Derneğimiz tarafından aşağıdaki hususların açıklanması gerekli görülmüştür.

Tersanelerde meydana gelen iş kazalarının bir bölümü iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin yeter derecede alınmamasından kaynaklanmaktadır. Ancak sorunun üzerinde ciddiyetle durulması gereken sosyal bir boyutu da bulunmaktadır. Tersanelerde yoğun olarak görülen taşeronluk uygulaması, düşük ücret politikası, uzun çalışma süreleri ve işçilerin ücretlerini yükseltmek pahasına hafta tatili, bayram tatili ya da yıllık izin kullanmadan çalışmaları, işçilerin eğitimsiz olması, tersanelerde yapılan işlerle ilgili mesleki eğitim veren çıraklık okulu ya da meslek okulunun bulunmaması sorunu besleyen sosyal nedenler arasındadır.

Tersaneler Bölgesinde meydana gelen iş kazalarına yönelik olarak yapılacak yüzeysel bir değerlendirme dahi, bu kazaların büyük çoğunluğunun son derece kolay bir şekilde ve düşük maliyetlerle önlenebileceğini ortaya çıkaracaktır.

Tersanelerde meydana gelen iş kazalarının tamamına yakınını dört grupta toparlamak mümkündür:
1. Yüksekten düşme,
2. Cisim çarpması veya üzerine cisim düşmesi,
3. Tehlikeli kimyasallardan kaynaklı patlama ve yangınlar,
4. Elektrik çarpması,

Baret ve emniyet kemeri kullanımının istisnasız sağlanması, tehlikeli kimyasallara yönelik ölçümlerin düzenli ve sürekli yapılması, elektrikle ilgili topraklamaların yapılması ve izolasyona dikkat edilmesi ile kullanılan ekipman, aparat ve malzemelerin bakım, onarım ve kontrollerinin düzenli olarak yapılması durumunda, yukarıda belirtilmiş olan türden kazaların meydana gelme ihtimalinin ortadan kalkmasa da, son derece azalacağı açıktır. Burada sayılan önlemlerin maliyetinin ise, işçi başına aylık 50.- YTL.yi dahi bulmayacağı bilinmektedir.

Diğer taraftan sorunun sosyal boyutunun önlenmesi zor ancak imkânsız değildir. Bu konuda, o bölgeye özel uzun vadeli politikaların oluşturulması, bu politikaların gerek üretilmesi gerekse uygulanması aşamasında işçiler, işverenler, bağlı oldukları sendika, konfederasyonlar ve meslek örgütleri ile hükümetin birlikte hareket etmesi ve bu politikaların hayata geçirilmesi hususunda ısrarcı olunması çok önemlidir.

Bu konuda öne çıkarılabilecek başlıklar ise aşağıda verilmiştir:
1.Her bir tersanenin ayrı Teftişinden vazgeçilerek, 2003 ve 2004 yıllarında “İş Teftiş Kurulu Başkanlığı”nca yapıldığı gibi, Teftişin, işveren ve işçi kuruluşları ile birlikte, bölgede bulunan bütün tersaneleri tek işyeri kabul eder bir anlayışla yapılması, sadece yaptırım uygulanması durumunda tersanelerin ayrı bir işyeri olarak değerlendirilmesi,
2.Tersaneler için uygulanması gereken asgari standartları tespit ederek, bunların tavizsiz uygulanmasının sağlanması,
3.Tersaneler bölgesinde çalışan işçilerin eğitimi için, Bakanlığımızın da sürece dahil olması. Bu konuda, maliyet unsurunu da asgariye indirerek, ÇASGEM’in imkânlarının devreye sokulması,
4.Tersaneler bölgesinde yaygın olarak görülmekte olan taşeronluk uygulamasının yasaya uygunluğunun denetlenmesi, yasaya aykırı muvazaalı taşeron uygulamalarının ortadan kaldırılması,

Sonuç olarak;
Tersanelerde meydana gelen ölümlü iş kazalarının % 40 kadarının Temmuz ve Ağustos aylarında meydana geldiği bilinmektedir. Son dönemde, iş kazalarında görülen artış, soruna bir an önce çözüm bulunmazsa, 2008 yılının yaz aylarında daha da vahim sonuçların ortaya çıkacağının habercisi olarak değerlendirilmelidir. Bu nedenle, bir an önce herkes üzerine düşen görev ve yükümlülükleri yerine getirmelidir. 20.02.2008

İŞ MÜFETTİŞLERİ DERNEĞİNDEN
DAVUTPAŞA KAZASI BAĞLAMINDA
BASIN AÇIKLAMASI

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İstanbul Bölge Müdürü’nce yapılan “İstanbul Davutpaşa’da yaşanan iş kazası üzerine İstanbul’da yaygın denetimlerin başlatılacağı” açıklaması, 07.02.2008 günü birçok ulusal gazetede haber olarak yayınlanmış ve söz konusu haber üzerine İş Müfettişleri Derneği olarak aşağıdaki basın açıklamasının yapılması gereği duyulmuştur.

Söz konusu açıklamada özetle “İş Müfettişi, SGK Müfettişi ve Yoklama Memurundan oluşan toplam 90 denetim elemanı ile İstanbul’daki tüm işyerlerine girileceği, bütün sokakların teker teker taranacağı, 25 Şubattan itibaren ise yaklaşık 800 Müfettiş ile Marmara Bölgesindeki tüm işyerlerinin denetimine başlanacağı ve bu denetimler sonucunda kayıt dışı ekonominin kayıt altına alınacağı” ifade edilmiştir.

Öncelikle İş Müfettişlerinin üçlü kararname ile atanan ve doğrudan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı’na bağlı olarak görev yapan İş Teftiş Kurulu Başkanlığı bünyesinde örgütlenmiş merkezi denetim elemanları olduğunu bir kez daha hatırlatmak isteriz. Bu anlamda İstanbul Bölge Müdürü’nün “İstanbul ve Marmara Bölgesi’nde başlatılacak denetimlerle” ilgili yaptığı açıklamada, iş denetim örgütünün kendisine bağlı bir birim olduğu izlenimi yaratacak ifadeler kullanmış olması kamuoyunun yanlış bilgilendirilmesine neden olmuştur. Ayrıca İş Müfettişleri görev, yetki ve sorumluluklarını 81 Sayılı Uluslararası Çalışma Sözleşmesi’nden almış olup, bu görev, yetki ve sorumluluklar “salt kayıtsız işyerlerini kayıt altına almak” gibi bir tescil işleminin çok daha ötesinde, işyerlerinin çalışma, ortam ve koşullarının iş mevzuatının aradığı norm ve standartlara uygunluğunun denetlenmesi ve tespit edilen sorunların çözülmesine yöneliktir.

Daha önemlisi, ülkemizdeki yaygın kayıt dışı istihdam sorunu ve bu sorunun nasıl çözümleneceği hususu gerek Bakanlığımız, gerek İş Teftiş Kurulumuz, gerekse Derneğimiz tarafından yıllardır üzerinde tartışılan ve çözüm önerileri geliştirilen bir husus olup, bu konuda yapılmış çok sayıda araştırma da mevcuttur. Bütün bu çalışmalar sonucunda bugün varılan noktada, yılların kangren olmuş bir sorunu olarak karşımızda duran kayıt dışılığın önlenmesi için makro politikalara ve ilgili tüm kurum ve kuruluşların koordineli çalışmasına ihtiyaç duyulduğu herkesin üzerinde hemfikir olduğu bir gerçektir.

Söz konusu haberde ifade edildiği gibi, kayıt dışılığın salt denetimle önlenmesi, tüm işyerlerinin teker teker ziyaret edilerek kayıt altına alınması fiilen mümkün olmadığı gibi, bir an için gerçekleştiği varsayılsa dahi, böyle bir yaklaşım sorunu uzun vadede ve kalıcı olarak ortadan kaldırmayacaktır. Sadece İstanbul’da bir milyonun üzerinde işyeri olduğu tahmin edilmektedir. Buna karşın İstanbul, Edirne, Kırklareli, Tekirdağ ve Yalova illerini kapsayan İstanbul Grup Başkanlığında 100 İş Müfettişi görev yapmaktadır. Söz konusu 100 İş Müfettişi’nin tümünün İstanbul’da denetim yaptığı kabul edilse bile bu, Müfettiş başına 10.000 işyeri düştüğü anlamına gelmektedir. Mahallinde yapılan denetimlerde ayda ortalama 15 işyerinin denetlenebildiği düşünüldüğünde, bir İş Müfettişinin 10.000 işyerini sadece bir kez denetleyebilmesi için dahi 55 yıla ihtiyaç bulunmaktadır. Ancak bu fiili imkânsızlıktan daha da önemlisi, kayıt dışılığı üreten ve besleyen yapısal nedenler ortadan kaldırılmadıkça, gerekli makro adımlar atılmadıkça ve politikalar üretilmedikçe, kayıt dışılık devam edecek ve bugün kapatılan bir işyeri yarın bir başka adreste yine kayıtsız olarak çalışmaya başlayacaktır.

Bir denetim örgütünün üyeleri olarak; denetimin gerekliliğini ve önemini asla yadsımamakla beraber, kayıt dışı istihdamla mücadelede öncelikle bütüncül politikaların bir an önce uygulanmaya başlanmasına daha sonra da bu politikalarla uyumlu olarak çalışma yaşamında denetimin yeniden yapılandırılması ve etkin hale getirilmesi gerektiğine inanıyoruz.

Davutpaşa’daki gibi kazaların bir daha yaşanmaması hepimizin ortak dileğidir. Bu konuda iş denetim örgütü olarak üzerimize düşün görevleri yapmaktayız ve yapmaya devam edeceğiz. Ancak bu görevleri yerine getirirken iş denetim örgütümüzün, denetimin etkinliğini azaltan birçok sorunla karşı karşıya olduğuna kamuoyunun dikkatini çekmek istiyoruz:

Birinci olarak; Türkiye çapında idari görevlerde çalışanlar da dahil olmak üzere 570 İş Müfettişi görev yapmakta olup, bu denetim örgütümüzün tarihindeki en düşük sayıdır. İngiltere ve Fransa’daki iş müfettişi sayısı Türkiye’dekinin 3 katı, Almanya’daki iş müfettişi sayısı ise Türkiye’nin 6 katıdır. İş müfettişi sayımızın azlığı Uluslar arası Çalışma Örgütü(ILO)’nün 2007 yılı raporunda da eleştirilmiştir.

İkinci olarak; İş Müfettişleri, birçok kurumun bilgisayar ortamında denetime geçtiği bir dönemde hala denetimin kolaylaştıracak ve etkinliğini artıracak en temel teknik altyapıdan ve donanımlardan yoksun olarak görev yapmaktadır. Birçok Grup Başkanlığımızda İş Müfettişleri denetimin gizliliği ve etkinliği esasına uygun olmayan fiziki ortam ve koşullarda görev yapmaktadır. 1 milyon işyerinin faaliyet gösterdiği İstanbul’un iş denetiminden sorumlu olan İstanbul Grup Başkanlığının ziyaret edilmesi durumunda ortaya koyduğumuz sorunlar açıklıkla görülecektir.

Üçüncü olarak; İş denetiminin etkinliği ancak ve ancak alanda önleyici genel denetimler yapabilmekle mümkündür. Bugün denetim örgütümüz bu tür denetimleri yapamaz hale gelmiştir. İş müfettişlerinin yaptığı denetimlerin çok büyük bir bölümünü (%80) iş sözleşmeleri sona eren işçilerden gelen bireysel işçi şikâyetleri ve iş kazaları oluşturmaktadır. Oysaki bu tür denetimler sorunu önlemeye yönelik değil ortaya çıkmış bir sorunu bireysel düzeyde çözmeye yönelik denetimlerdir.

Sonuç olarak, kayıt dışılığın önlenmesi, öncelikle gerekli ulusal politikaların uygulanmaya konması, daha sonra da “sorun olduktan sonra o sorunun olduğu bölgedeki işyerlerinin üzerine giden bir denetim anlayışı”nın değil, yukarıda açıklandığı gibi, “sorunlar ortaya çıkmadan yapılacak olan etkin ve önleyici bir denetim anlayışı”nın benimsenmesi ile mümkün olacaktır. Bu anlamda 800 müfettiş ile Marmara Bölgesindeki işyerlerinin denetime alınması sorunu çözmekten uzak bir yöntemdir.

İş denetiminde etkinliğin bütüncül bir yaklaşımla çözümlenmesi anlayışına uygun olmayan uygulamalara güncel bir örnek daha eklenmiş bulunmaktadır. Şöyle ki; Davutpaşa yaşanan olayla birlikte kayıt dışı istihdamla mücadele konusunda kamuoyundaki duyarlılığın arttığı böyle bir dönemde 08 Şubat 2008 günü yürürlüğe girmiş olan 5728 sayılı yasa ile “denetimin yapılmasını engelleyen işverenlere uygulanacak idari para ceza yaptırımının 9.063-YTL’den 8.000-YTL’ye indirilmiş olması”ndaki çelişkinin nasıl açıklanabileceği konusunu kamuoyunun dikkatine sunuyoruz.

Saygılarımızla.